Gemeente Ede en de culturele identiteit van de Frisokazerne

Victor van Haeren

2018, Akoesticum bestaat drie jaar! Al meer dan 70.000 mensen wisten de weg naar deze culturele hotspot in de Frisokazerne te vinden voor trainingen, repetities en werkbijeenkomsten. Ook het aantal try- outs en festivals nam toe. Een mooiere ouverture is nauwelijks denkbaar. Toch zijn we als Stichting Akoesticum niet zonder zorgen.

Versterk de culturele zaak!

’Iedere samenleving heeft behoefte aan cultuur. Om ervan te genieten, om het te beoefenen. Het verlevendigt en verbindt de gemeenschap. Churchill schijnt tegen zijn oorlogskabinet gezegd te hebben toen zijn minister op cultuur wilde bezuinigen: ‘…then what are we fighting for?’

Cultuur is ook als geen ander in staat om verlaten of vervallen stadsdelen weer tot leven te brengen. Denk aan steden waar voormalige fabrieksterreinen of leegstaand erfgoed een nieuwe bestemming krijgen en plekken weer opbloeien. Eerst is het er stil, guur, donker tot zich op deze goedkope locaties culturele initiatieven en andere start-ups vestigen. Dan ontstaat er reuring en het gebied trekt als een magneet nieuwe activiteiten aan¹.

Een aantrekkelijker gebied betekent ook dat de grond- en daarmee de huurprijzen stijgen, er ontstaat als het ware een nieuwe norm. Gentrificatie heet dat met een duur woord. Commerciële ontwikkelaars anticiperen hierop en zullen proberen de grond zo goedkoop mogelijk aan te kopen, de bestemming ervan zo ruim mogelijk te formuleren en te herontwikkelen naar datgene wat hun de meeste winst oplevert: huizen, hotels, kantoren of een mix hiervan. Dat lijkt op het eerste gezicht legitiem: zo functioneert de vastgoedsector nu eenmaal …

Kunstmest voor vastgoed-ontwikkeling

Voor degenen die hun nek uitstaken en het gebied naar een hoger plan brachten, geldt een schrijnende paradox. Want hoewel hun activiteiten hebben bijgedragen aan het verhogen van de waarde van het hele gebied, komt de winst daarvan terecht bij enkele vastgoedpartijen.

Cultuur als ‘kunstmest voor vastgoedontwikkeling’, aldus Paul Meurs en Marinke Steenhuis², en dat is precies wat er gebeurt. Want de pioniers van het eerste uur profiteren niet, integendeel. De commerciële huren worden als ‘marktconform’ beschouwd en verdringen uiteindelijk activiteiten die op basis daarvan niet meer kunnen functioneren. Het gaat nog verder: cultuurpartijen wordt verweten de waarde van het pand waar ze in zitten te verlagen omdat ze geen ‘markthuur’ kunnen dragen. De wereld op zijn kop.

Iets vergelijkbaars speelt bij Akoesticum. In 2010 nam de gemeente Ede het hele kazerneterrein over van Defensie. Na een gezamenlijke haalbaarheidsstudie en renovatie werd de Frisokazerne ons onderkomen en het gebouw kreeg een culturele invulling. Doel: ons trainingscentrum zo betaalbaar en toegankelijk mogelijk maken voor gebruikers en publiek. Met die insteek zijn wij van start gegaan. Inmiddels is er weer volop leven en heeft het gebied een publieksfunctie gekregen met culturele activiteiten voor een brede doelgroep.

In de periode 2013-2014 ontstonden plannen voor een commerciële her- ontwikkeling rond het thema food in plaats van de eerder beoogde woningbouw op het voormalige kazerneterrein. Al onderkent de gemeente Ede de toegevoegde waarde van Akoesticum en heeft zij meermalen haar positieve intenties uitgesproken om onze belangen te borgen, het gentrificatieproces zet gestaag door. Zonder beschermende maatregelen kan Akoesticum zich over twaalf jaar – als ons huidige huurcontract verloopt en de gemeente geen eigenaar meer is – door commerciële vastgoedbeleggers genoodzaakt zien haar activiteiten te staken.

Drie oplossingen

Er zijn drie mogelijke oplossingen om ervoor zorgen dat het rendement van cultuur niet alleen aan enkele individuele vastgoedbeleggers ten goede komt, maar dat een veel groter publiek hiervan profiteert. Bloeiende culturele voorzieningen zijn van grote waarde maar ook – om met Lucebert spreken – weerloos.

Een eerste optie zou kunnen zijn om de Frisokazerne een cultuur-maatschappelijke bestemming te geven binnen een grotere, commerciële gebiedsontwikkeling. Want een bestemmingsplan is namelijk een van de weinige instrumenten die een overheid heeft om gebiedsontwikkeling te sturen. Het vergt dus moed om de culturele rug recht te houden want de individuele vastgoedbelangen zijn enorm, makkelijk toe te rekenen en op te eisen.

Een tweede mogelijkheid is een variant op de door Jeroen Saris bepleitte ‘culturele investeringsbank’³: het instellen van een Cultuurontwikkelfonds waarin betrokken vastgoed- partijen een deel van hun ontwikkelwinst storten. Dit fonds kan daaruit investerings- of exploitatiefinancieringen verstrekken. Zo vloeit een deel van de grondwaardestijging terug naar de culturele sector die dat mede mogelijk gemaakt heeft. Culturele instellingen de mogelijkheid te bieden om economisch of juridisch eigendom te verwerven, is een derde mogelijkheid. Ook op die manier blijft de waardestijging die ze zelf creëren voor de cultuur behouden.

Als Stichting Akoesticum blijven wij er bij de gemeente Ede op aan- dringen om gezamenlijk verder te werken aan het behoud van de monumentale Frisokazerne als plek voor cultuur. Voor het versterken van de cultuursector in het algemeen en de waarden waar Akoesticum voor staat in het bijzonder: een betaalbaar trainingscentrum voor muziek, dans en theater, voor talentontwikkeling, educatie en een divers aanbod aan culturele activiteiten voor een breed publiek.’

Victor van Haeren,
directie stichting Akoesticum

1 Zie themanummer ‘Cultuur als aan- jager van gebiedsontwikkeling van de Boekmanstichting’, Boekman 101 (winter 2014/2015).
2 Idem. 3 Idem.

Noot: dit artikel is eerder gepubliceerd in de speciale verjaardagseditie van Akoesticum. Voor meer informatie over deze krant, neem contact met ons op.


Victor van HaerenAkoesticum, april 2018

Opheffing geheimhouding goede zaak!

Recent heeft de gemeenteraad van Ede de geheimhouding opgeheven van een aantal stukken die de gebiedsontwikkeling van de Mauritskazerne betreffen, en waar de Frisokazerne/Akoesticum onderdeel van is. Die de plannen zijn voor ons en onze toekomst van groot belang.
De vrijgegeven stukken dateren uit de periode 2013 en 2014 en zijn nu op te vragen bij de griffie van de gemeente (Bijlage 1 bij raadsvoorstel actualisatie geheime raadsbesluiten – openbare publieksversie. Zaaknummer 83536)
We zijn blij met deze transparantie en we hopen dat ook de overige stukken van dit gebied die nog wel onder geheimhouding vallen, openbaar gemaakt zullen worden.

Harold Lenselink
Harold Lenselink

Akoesticum, 15 november 2017

We kunnen nog geen nieuwe ontwikkelingen melden in de lopende gesprekken over de toekomst van de kazerne. Daarom zijn onze zorgen ook nog niet weggenomen, ondanks de positieve intenties die zijn uitgesproken in de lopende gesprekken met de gemeente.

De discussie over het fenomeen vastgoed en cultuur speelt hier doorheen. Een thema dat ook door de voorzitter van de Akademie van Kunsten, Gijs Scholten van Aschat op de agenda is gezet. Ook hij signaleert de ongelijke strijd tussen commerciële vastgoedbelangen die enkele beleggers ten goede komt en de rendementen die cultuur genereert voor een veel groter publiek.

Culturele invulling

We zijn dan ook blij dat de gemeente Ede opnieuw de meest passende culturele invulling van de twee resterende vleugels van de Frisokazerne gaat onderzoeken. Een besluit dat de Gemeenteraad al eerder in 2012 heeft genomen en in elk geval nauw aansluit bij de beleidsadviezen van de Raad voor Cultuur voor een stevige culturele infrastructuur.


Victor van Haeren
Victor van Haeren

Akoesticum, 23 oktober 2017

Tijdens de zomerperiode zijn de gesprekken met de gemeente over de toekomst van de Frisokazerne tijdelijk stilgelegd. De gesprekken hebben tot nu toe wel geleid tot een beter begrip.

We zijn dan ook bijzonder blij met de erkenning van de gemeente dat een levendig cultureel klimaat met laagdrempelige toegang voor een groot publiek zeer waardevol is voor de regio. Maar een beter begrip heeft nog niet geleid tot afspraken of concrete toezeggingen over de cultuurbestemming van de Frisokazerne.

Frisokazerne en regeerakkoord

De gemeente erkent dat onze ambities heel goed te verenigen zijn met de voorgenomen ontwikkelingen in de rest van het kazernegebied, zowel de plannen met betrekking tot woningbouw als de plannen voor een agro-food achtige kenniscampus.

We gaan er dan ook van uit dat we gezamenlijk verder zullen werken aan versterking van de cultuursector in het algemeen en de waarden waar Akoesticum voor staat in het bijzonder: talentontwikkeling, educatie en een breed en toegankelijk cultuuraanbod. Geheel in de geest van het kersverse regeerakkoord!

We pakken de draad weer op om de toekomst van het “Papendal voor de podiumkunst” zoals de koning het bij de officiële opening op 23 januari 2015 verwoordde, in goede afspraken vast te leggen.


Harold Lenselink
Harold Lenselink

Akoesticum, augustus 2017

De afgelopen weken net voor de zomer, hebben we regelmatig overlegd met de gemeente Ede. Onderwerp van gesprek zijn de ontwikkelingen in het gebied rondom de kazernes, de borging van de culturele identiteit van de Frisokazerne in het algemeen en die van Akoesticum in het bijzonder.

Cultuur is – naast Food – een eigen thema, en Ede kan zich gelukkig prijzen met sterke cultuurpartners in haar gebied zoals Kröller Möller, Cultura, Openlucht Theater, Edesche Concertzaal, Koorschool Midden Nederland, Popschool Novae, Cinemec, Platform Edesche Kunstenaars en nog vele andere cultuurinitiatieven die ieder voor zich en in gezamenlijkheid een unieke infrastructuur bieden.

De overtuiging groeit bij de gemeente dat het culturele en maatschappelijke rendement van Akoesticum/Frisokazerne voor de gebiedsontwikkeling bijdraagt aan een waardevol en levendig cultuurklimaat met veel activiteiten en events voor publiek. Een voorbeeld is de nieuwe opzet van het Vrijheidsfestival Ede. Maar ook zijn er crossovers denkbaar tussen cultuur en andere gebiedsthema’s.

Wij zijn blij dat de gesprekken tot dit gezamenlijk gedragen inzicht heeft geleid. De gemeente Ede heeft de intentie uitgesproken om in het derde kwartaal van 2017 de thema’s uit deze gesprekken uit te werken.


Victor van Haeren
Victor van Haeren

Akoesticum, 28 april 2017

De gesprekken over de toekomst van de Frisokazerne als cultuurgebouw zijn nog volop gaande tussen de gemeente Ede en stichting Akoesticum.

De gesprekken verlopen in constructieve sfeer, maar concrete oplossingen zijn er nog niet. Streven is om daar tegen de zomer duidelijkheid over te hebben. Akoesticum heeft 2 tijdelijke buren in de Frisokazerne: Bionext en Food Inspiration.

Onderzoek provincie Gelderland

Parallel aan de gesprekken is de provincie Gelderland begonnen met een onderzoek naar de Gelderse culturele infrastructuur en de plek van Akoesticum daarin. Dat zal resulteren in een advies ten aanzien van beleid op dit gebied.


Harold Lenselink
Harold Lenselink

Akoesticum, 3 januari, 2017

Over de toekomst van het Frisogebouw zijn we inmiddels een paar maanden in gesprek met de gemeente Ede, nadat vlak voor de zomer bleek dat de gemeente plannen heeft die de positie van Akoesticum op kortere en langere termijn onzeker maken.

Het kazernegebouw is voor 70% ingericht als trainingscentrum voor de cultuursector; met 12 repetitieruimtes en 56 slaapkamers waar koren, orkesten, dans- en theatergezelschappen uit binnen en buitenland repeteren en overnachten.

Vanaf de renovatie en verbouwing in 2011 heeft het Frisogebouw een culturele bestemming. De samenwerking met de gemeente is in de beginperiode en tijdens die spectaculaire start goed en constructief geweest.

We spannen ons beiden in om de samenwerking op die wijze voort te zetten.

Een recente motie van Groen Links over Akoesticum is aangenomen. Het voornemen van het college om de toekomst van Akoesticum te borgen binnen de context van de culturele bestemming van de Frisokazerne, is hierdoor bekrachtigd.

Begin februari zal er naar verwachting meer duidelijkheid zijn over de ontwikkelingen ten aanzien van de Frisokazerne en over de borging van de positie van Akoesticum.


Victor van Haeren
Victor van Haeren

Akoesticum, 26 september 2016

De gemeente Ede is al geruime tijd bezig om de braakliggende terreinen van het gebied ‘Mauritskazerne’ te herontwikkelen. In het verleden zijn plannen voor woningbouw geweest, momenteel wordt gedacht aan de kenniscampus ‘World Food Center’.

Eén van de gebouwen op dit terrein, de Frisokazerne, is al sinds 2014 een safe haven voor alle muziek, dans en theateractiviteiten van Akoesticum. De transformatie van het militaire gebouw naar ons trainingscentrum voor de podiumkunst heeft de afgelopen jaren gestalte gekregen en wordt internationaal gezien en gewaardeerd. Met veel energie heeft deze erfgoedlocatie met Akoesticum een prachtige culturele herbestemming gekregen.

De gemeente heeft Akoesticum vanaf de start omarmd als een welkome culturele invulling voor een van de eerste gebouwen op het kazerneterrein. Deze invulling leverde immers ook een belangrijke bijdrage aan de ambities van Ede op het gebied van kunst en cultuur en de lang gekoesterde wens voor een exposeum.

Geheimhouding en gebrekkige informatie

Vlak voor de zomer bleek dat de gemeente toezeggingen heeft gedaan om het pand onderhands te verkopen en de nog beschikbare lege ruimtes een kantoorfunctie te geven. Geheimhouding en gebrekkige informatie in combinatie met voldongen feiten maakt het voor ons onmogelijk om een beeld te krijgen van de afspraken tussen de gemeente en de vastgoedbelegger.

Het is volstrekt onduidelijk waarom de gemeente deze kazerne ineens tot anoniem beleggingsobject verklaart, terwijl er steeds samen met ons is gewerkt aan een visie die uitgaat van de culturele identiteit van het gebouw en van een hoogwaardige publieksfunctie (Raadsbesluit gemeente Ede, 2012).

Stop verkoop, behoud cultuurfunctie

We hebben inmiddels verschillende verzoeken gedaan aan het college van Burgemeester en Wethouders en de gemeenteraad voor méér transparantie en openheid van zaken. Ook zijn we in voortdurend overleg met partijen om dit iconische gebouw een zelfstandige, publieksgerichte, culturele invulling te laten behouden inclusief de nu nog beschikbare ruimtes.

Opnieuw doen wij een dringend beroep op de gemeente Ede om dit ene gebouw, de voormalige Johan Willem Frisokazerne, sinds 2014 onze bruisende culturele hotspot op de hei, buiten de plannen voor een World Food Center te houden, de voorgenomen verkoop te stoppen en de lege Exposeum ruimtes niet tot kantoren om te bouwen.

Wij zijn en blijven bereid om aan een gezamenlijke culturele invulling te werken die past bij het karakter van het gebouw en de activiteiten die er al plaatsvinden. Laten we aan die visie gezamenlijk invulling blijven geven en laten we de cultuurbestemming van de Frisokazerne voor nu en de toekomst zeker stellen.


Documentatie

constaterende dat:
– het Akoesticum in twee jaar tijd grote lokale, nationale en internationale bekendheid en positieve waardering heeft verkregen ;
– de bezoekerscijfers gestaag toenemen (15.000 in 2015 en 20.000 in 2016);
– het de ambitie van het Akoesticum is om op termijn het ‘Papendal van de podiumkunsten’ te worden;
– het Akoesticum momenteel 70% van de Frisokazerne in gebruik heeft maar aangeeft graag op deze locatie te willen doorgroeien;

overwegende dat:
– de voorgenomen verkoop van de Frisokazerne aan WFCD, bij directie en bestuur van het Akoesticum onzekerheid heeft veroorzaakt over de positie als huurder en als culturele partner van de gemeente;
– er daardoor twijfel is ontstaan over de groei- en ontwikkelmogelijkheden op de lange termijn
– conform de (financierings)voorwaarden van de provincie maar ook conform het besluit van de gemeenteraad, de culturele invulling van de Frisokazerne dient te worden behouden en versterkt;
– een culturele voorziening als het Akoesticum een enorme meerwaarde heeft voor (de bekendheid en imago van) Ede;

verzoekt het College:
alle haar ter beschikking staande maatregelen te nemen om de groei- en ontwikkelmogelijkheden van het Akoesticum in Ede op lange termijn borgen.

En gaat over tot de orde van de dag

Ellen Out
GroenLinks/PE